SUNUŞ
Destanlar, milletlerin hafızasında kök salan tarihî olayları, kültürel kodları ve ortak değer dünyasını şekillendiren en kadim sözlü edebiyat türlerinden biridir. Tarih boyunca Türk milleti, varoluş mücadelesini, kahramanlıklarını, acılarını ve umutlarını destanlar aracılığıyla nesilden nesile aktarmış; böylece tarihî sürekliliğini ve kültürel kimliğini muhafaza edebilmiştir.
Türklerde destan edebiyatının başlangıç tarihi olarak ata kültünün, inanma sisteminin teşekkül ettiği devirler kabul edilir. Araştırmalar Türk destan devrinin MÖ 12. yüzyıla kadar uzandığına işaret etmektedir. Destanlar; henüz yazılı tarihin teşekkül etmediği dönemlerde, insanların ıstıraplarını, sevinçlerini, büyük göçlerini veya varlık-yokluk mücadelelerini olağan dışı unsurlar aracılığıyla beyan ettikleri anlatılardır. İlk zamanlarda millî dil ve vezinle manzum olarak söylenmişlerdir. Zamanla söyleyeni kaybolmuş, unutulmuş, ağızdan ağıza değişerek geniş bir sahaya yayılmış ve milletin malı olmuştur.
Destanlar ve destan kültürü, milletlerin hayatında ve tarihinde önemli bir yere sahiptir. Yer yer tarihî olayları aydınlatmakla kalmaz, birçok fikir ve sanat eserine de ilham kaynağı olabilir. Destanlar; toplumların, hem ‘millî hafızası’ hem de ‘millî şuuru’nu ihtiva eden kültürel mirastır. Geçmişin yankıları, milletimizin ruhunun en derin ifadesidir. Kadim zamanların zorlu yaşam mücadelesi, sevinçleri, kahramanlıkları ve toplumsal değerleri; sözün büyüsüyle kuşaktan kuşağa taşınmıştır. Ancak, bu kadim anlatıları günümüzün diliyle anlamak ve hissetmek, her zaman kolay olmamıştır.
Türk milletinin toplumsal hafızasında yer eden destanlar, yalnızca geçmişi anlatmakla kalmaz; aynı zamanda milletin geleceğe dair tasavvurunu da şekillendirir. Bu yönüyle destanlar, hem tarihî belgeler kadar kıymetli sözlü miraslar hem de millî kimliğin inşasında vazgeçilmez yapı taşlarıdır. Her bir destan, dönemin siyasî, toplumsal ve inanç sistemlerini yansıtırken, Türk milletinin özgürlük, adalet, kahramanlık, sadakat ve vatan sevgisi gibi temel değerlerini açıkça ortaya koymaktadır.
Türk tarihi ve Türk destanları üzerine araştırmaları bulunan Hüseyin Nihal Atsız’a göre, geçmişteki büyük olayların, savaşların, kahramanlıkların şiirleşmiş şekli olan millî destana mâlik bulunmak, millet için bir talihtir. Bir milletin yüksek edebiyatının tohumlarını taşıyan millî destan, millî hazinenin en yüksek değerli mücevherlerinden de birisidir.
Türk Akademisi Siyasi Sosyal Stratejik Araştırmalar Vakfı (TASAV) olarak, Türk destanlarını manzum şeklinde yeni baştan ele alarak okurun karşısına çıkarken, Ziya Gökalp ile başlayan Türk destanını nazma çekme çalışmalarına mütevazi bir katkı sağlamayı amaçladık. Bu kitabın yazarı kıymetli edebiyatçı ve şair Kenan Çarboğa, destanlarımızı manzum eserler olarak yeniden okurlarla buluşturma ve bunu yaparken de tarihî ve kültürel gerçeklerden azamî ölçüde istifade ederek destanlarımızın muhteviyatını güçlendirme çabasında öne çıkan isimlerinden biri olmuştur. Türk destanlarından “Oğuz Kağan Destanı”, “Ergenekon Destanı”, “Bozkurt Destanı” ve “Göç Destanı”nı da nazma çeken ve bunları Destan Çağı adıyla 2021 yılında bir kitap olarak yayımlayan Çarboğa, Dede Korkut Hikâyelerini de nazma çekerek Korkutnâme adıyla yayınlamış, önemli bir boşluğun doldurulmasını sağlamıştır.
Bu eser de büyük bir emek ve titizlikle, önemli Türk destanlarını inceleyip bugünün diliyle yeniden yorumlama cesaretini ortaya koymaktadır. Zorlukları aşarak, tarih ve efsaneyi harmanlayıp yeniden destan yazma sanatını ustalıkla sergileyen Çarboğa, geçmişle bugün arasında güçlü bir köprü kurmaktadır. Sadece geçmişin değil, bugünün de sesi olmakla milletimizin hafızasında uzun yıllar yaşamaya devam edecektir. Bu çalışma, Türk destan geleneğinin taşıdığı tarihî, kültürel ve sosyolojik unsurları anlatmaya yönelik bir çabanın ürünü olarak kaleme alınmıştır. Eserde yer verilen destanlar, içerikleri kadar taşıdıkları değerlerle de incelenmiş; millî tarih bilincinin oluşmasında oynadıkları rol, kültürel süreklilik bağlamında ele alınmış, bugünün lisanına uygun anlaşılabilir bir şekilde tanzim edilmiştir. Ayrıca, destanlarımızda geçen önemli hadiselerin özgün çizimlerle tasvir edilmesiyle kitabın edebî niteliğine görsel katkı sunulmuş, destanlarımızın taşıdığı sanatsal değer pekiştirilmek istenmiştir.
Yalnızca bir edebî tür olarak destanlara ışık tutmakla kalmayan bu kitap, aynı zamanda Türk milletinin tarihî serüvenine ve kültürel kodlarına dair akademik bir perspektif sunmayı da hedeflemektedir. Böylelikle, geçmişle gelecek arasında bir köprü kurularak, genç kuşaklara değer aktarımıyla birlikte millî bilinç ve tarihî aidiyet duygusu kazandırılması amaçlanmaktadır.
Referans niteliğinde bir eser olacağına ve Türk edebiyatına önemli katkı sunacağına inandığımız “Yeniden Destan Çağı” adlı bu kitabın akademik çevrelere, okuyucu ve araştırmacılara yararlı olması dileğiyle, başta kitabın yazarı Sayın Kenan ÇARBOĞA olmak üzere TASAV çalışanlarına ve eserin yayına hazırlanmasında emeği geçen herkese teşekkür ediyorum.
İsmail Faruk AKSU
TASAV Başkanı
SÖZBAŞI
Nerde kaldı o çağlar ki
Analar kurt doğururdu
Hilkat insan çamurunu
Destanlarla yoğururdu
Arif Nihat Asya, “Onlar” şiirine bu güzel mısralarla başlar ve devamında bizi kutlu tarihimizin ışıltılı sayfalarında kısa bir yolculuğa çıkararak kulağımıza yeni destanlar yazmamızı fısıldar.
Toplum vicdanının sesi olarak ortaya çıkan destanlarımız, medeniyetimizde öyle ulvî bir yere sahiptir ki yönümüzü ne yana dönsek, gözümüzü ne yana çevirsek yine bizi orada karşılayıverir. Öyle ki destanlarımız, kimi zaman ninelerimizin anlattığı eski masallar arasından seslenir, kimi zaman yüce dağların ardından kurt ulumalarına karışır, kimi zamansa bozkırlarda tozu dumana katarak dörtnala koşan at kişnemeleriyle ruhumuzu okşayarak Göktürk Yazıtları arasından bizlere göz kırpar.
Tarih sahnesine çıktığından beri bulunduğu her coğrafyada yaşayışıyla destanlar yazmaktan, destanlarını yazıya geçirmeye fırsat bulamayan kahraman milletimiz; âdeta bu işi yabancılara bırakmıştır. Destanlarımıza millî kaynaklarımızdan ziyade yabancı kaynaklarda rast gelmemizin sebebi zannımca budur.
Türk Dil Kurumunun sözlüğünde “destan” kelimesinin şu şekilde üç farklı anlamına rastlarız:
- Tarih öncesi tanrı, tanrıça, yarı tanrı ve kahramanlarla ilgili olağanüstü olayları konu alan şiir, epope.
- Bir kahramanlık hikâyesini veya bir olayı anlatan, koşma biçiminde, ölçüsü on bir hece olan halk şiiri.
- Çağdaş Türk edebiyatında biçim ve içerik yönünden, geleneksel destanlardan ayrılık gösteren uzun kahramanlık şiiri.
Biz Türkçede; mitos, lejand veya epope yerine Farsçadaki dâstan kelimesini tercih etmişiz. Esasında bizler; mitos, lejand ve epope kavramlarının çok üstünde olan bir anlamı “dâstan” kelimesine yükleyerek “dâstan”ı “destan” kılıp Türkçeleştirmiş, Türkleştirmişiz.
Manzum olarak her anlatıldığında dilimizde farklı bir tat bırakan destanlarımız, milletimizin gönlünde çağlar boyu demlenegelmiş; yüreklerde ısıtılarak kuşaktan kuşağa, çağdan çağa yine manzum olarak aktarılmıştır. Derleme ve yazıya geçirme sürecinde her ne kadar destanlarımızın içerikleri korunmuş olsa da şiirin ahenk unsurlarının destandan çekilmesiyle destanlarımızın kuru bir söyleyişle yüz yüze kalması kaçınılmaz olmuş, ne yazık ki yarı nesir ve nesir hâlini alarak geçmişin kokusunu da lezzetini de bir bakıma yitirmiştir.
Türk destanlarının nesirleştirilerek asıl mecrasından koparılmasına karşın; Gılgamış (Sümer), İlyada ve Odessa (Yunan), Nibelungen (Alman), Şehname (İran), Ramayana (Hint), Kalevala (Fin), Beowulf (İngiliz), İgor (Rus), Chanson de Roland (Fransız), Heimskringla (Norveç), Le Cid (İspanyol), Şinto (Japon) gibi bilinen bütün dünya destanları manzum hâlini korumaktadır.
Doğumundan ölümüne kadar şiirle yaşayan bir milletin en önemli eseri olan destanların şiir hüviyetinden uzaklaştırılması Türk milletine yapılmış en büyük haksızlıklarda biri olsa gerektir. Beşiğinde ninnisi, tabutunda ağıtı şiir olan milletimiz, nesir hâlini alan destanlarında belki eski lezzeti bulamadığından maalesef kendi destanlarını okuma konusunda isteksiz kalmıştır. Bunun doğal ve acı sonucu olarak da destanlardaki millet ruhu, tarihî derinlik, değerler sistemi ve kahramanlık gibi birçok erdem ne yazık ki milletimize lâyıkıyla kazandırılamamış, bu erdemler körpe beyinlere yeterince işlenememiştir. Destan öğretilerinin kutlu geleneğinden mahrum kalan milletimizin sinesindeki bu boşluk, ister istemez yabancı milletlerin değerler sistemi ile doldurulmaya çalışılmış, bu da kaçınılmaz olarak milletimizin kendi gerçeklerinden uzaklaşması ile neticelenmiştir.
Şehnâme’nin şairi Firdevsi,
Besî renc bürdem derin sâl-i sî
Acem zinde kerdem bedin pârsi
“Şu otuz yıl içinde çok eziyet çektim ama bu Farsça ile Acem milletini dirilttim” derken destanın millet yapma, millet yaratma işlevinden ne kadar da güzel bahsetmektedir.
İşte bu gerçekler, beni Türk destanlarını -özüne döndürmek için- yeniden şiire aktarma yoluna yöneltti. Daha önce Dede Korkut Destanı’nın on iki boyunu ve mukaddimesini de Korkutname isimli kitabımda bu düşüncelerle şiirleştirirken maksadım destanları kelime kelime şiire yansıtmaktı. Metinler şiirleştirilirken sesini, ölçüsünü ve nazım şeklini kendisi tayin ediyordu. Bu sebeple Korkutname, on beş farklı ölçü ve değişik nazım türlerinden oluşmuştu.
Bu kitapta yer alan destanları da aynı yöntemle kaleme alırken Alp Er Tunga destanında Kutadgu Bilig, Şehname, Süleymanname-i Kebir ve Dîvân-ı Lugâti’t Türk’teki metinlerini dikkate aldım. Firdevsi’nin Şehnâme’de Efrâsiyâb dediği ve kötülük Tanrısı Ehrimen’in dünyadaki temsilcisi saydığı atamız Alp Er Tunga’ya attığı iftiralara ise kitabımda yer vermedim. Emir Timur’un İran’ı fethettiği zaman Firdevsi’nin mezarı başında söylediği “Ey Firdevsi! Kalk, kalk da her satırında kötülediğin mağlup Türk’ü şimdi gör! Kalk da küfrettiğin, küçümsediğin Türk’ü gör! Kalk, kalk da bak, İsfahan mı güzel yoksa Semerkant mı?” sözünü hatırlayarak Alp Er Tunga ile ilgili tarihî hakikâtlerle destanını oluşturdum. Ayrıca, İskitler (Sakalar) hakkında yazılan yerli ve yabancı kaynaklara da başvurdum. Yine, Attila Destanı’nı oluştururken de Attila ve Hunları anlatan kitaplardan faydalandım.
Bu hedefler ve yöntem ile hazırladığım kitabın yazılma amacı kısaca şu şekilde sıralanabilir:
- Kaynak metin konusundaki eksikliğe çözüm olmak,
- Türk Dünyası’nın ortak eserleri olan bu destanlarla farklı coğrafya ve devletlerde yaşayan Türk boyları arasında ortak tarih ve edebiyat bilinci oluşturmak,
- Milletimizin ve özellikle gençliğimizin tarihten ilham almasını sağlamak,
- Karakter eğitiminde örnek modeller ortaya koymak,
- Tiyatro, oratoryo, bale, sinema filmi, belgesel, çizgi film vs gibi çalışmalara kaynaklık oluşturmak,
- Destanlarımızın okunup anlaşılmasına katkı sunmak,
Türk milletinin yeniden destanlar yazması için milletimizi destanlarımızı okumaya teşvik etmek.
Bu amaçlardan en önemlisi de milletimizin yeniden bir Destan Çağı yaşamasına küçük de olsa bir katkı sunmak; Türk milletinin giderek güçlendiği, Türk ve Türkiye Yüzyılının şafağının söktüğü bir dönemde, manevî ve edebî hazinemizin millî destanlarımız aracılığıyla güçlenmesi ve derinleşmesine hizmet etmektir.
Bu kitabın hazırlanması ve yayımlanmasını mümkün kılan Türk Akademisi Siyasi Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Vakfı’na (TASAV) da teşekkürü bir borç bilirim. Bu eserin okuyucularla buluşması için şahsıma sundukları desteklerden dolayı TASAV Başkanı Sayın İsmail Faruk Aksu başta olmak üzere TASAV’ın tüm değerli çalışanlarına şükranlarımı sunuyor; Türk milletinin destanlar yazan büyük ve necip bir millet olduğu gerçeğinin daha iyi idrak edilmesine naçizane bir katkı sunmasını temenni ediyorum.
Büyük şair ve mütefekkir Arif Nihat Asya’nın şiiriyle başladığımız yazıyı, yine onun mısralarıyla sonlandıralım:
Onlardan kaldı bu toprak
Biz gezip tozmayalım mı?
Yabanlar kıskanır diye
Destan da yazmayalım mı?
Kenan ÇARBOĞA