SUNUŞ
Tarihsel birikim ve tecrübeye dayalı varoluş iradesi, bireylerin ve milletlerin kimlik algısını belirleyen temel unsurlardır. Milletler, kimliklerini ve varoluş hikâyelerini tarihsel tecrübelerinden ve köklerinden beslenen epistemik bir zemin üzerinde inşa ederler. Türk millî kimliği de bu tarihsel süreklilik ve kolektif hafıza çerçevesinde şekillenmiştir. Türk millî kimliği ile bu kimliğe yönelik aidiyet ve sadakat duyguları köklü bir geçmişe sahiptir. Kadim Türk kimliğine yönelik aidiyet duygusu, Osmanlı İmparatorluğu’nun çözülme sürecinde moderniteyle birleşerek modern Türk milliyetçiliğinin temelini oluşturmuştur. Ziya Gökalp, Yusuf Akçura ve daha pek çok önemli münevverin fikri omuzlarında yükselen Türk milliyetçiliği, yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin de ideolojik temellerini oluşturan unsurlardan biri olmuştur. Bu isimlerden özellikle Ziya Gökalp Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne geçiş sürecinde Türk milletinin ufkunu aydınlatmış ve milliyetçilik anlayışının kuramsal temellerinin oluşmasında belirleyici bir rol oynamıştır. Bu fikri müktesebat ve gücün yanı sıra bilimsel anlamda da önemli bir isim olan Gökalp, Cumhuriyetimizin kuruluş dönemi fikir hayatımıza yön veren. İstanbul Darülfünun’da içtimaiyat kürsüsünün kurucusu olmuştur.
Sonrasında ise sosyoloji kürsüsü ile oldukça yakın bir biçimde çalışan sosyal psikoloji kürsüsü, kurucusu Mümtaz Turhan’ın etkisiyle fikir hayatımıza yön vermeyi sürdürmüştür. Bu anlamda Ziya Gökalp’in üniversiteden akademik anlamda halefi olan Prof. Dr. Mümtaz Turhan, ayrıca Türk milliyetçiliği fikrinin önemli münevverlerinden ve taşıyıcılarından biri olmuştur. Turhan, hem bilimsel olarak hem de fikri olarak Gökalp çizgisinin devamcısıdır. Kültür değişmeleri kavramına odaklanırken tıpkı Gökalp gibi kültür ve tarih merkezli bir millet tasavvuru ve milliyetçilik anlayışını savunmuştur. Geleneksel milliyetçilik anlayışının gelişim sürecindeki temel dinamikleri anlamlandırmak, Mümtaz Turhan’ı disiplinler arası perspektifle ve mukayeseli bir biçimde değerlendirmekle mümkün olabilecektir.
Prof. Dr. Mümtaz Turhan’ın devam ettirdiği bu kültür, gelenek ve tarih merkezli millet ve milliyetçilik anlayışı kendisinden sonra Prof. Dr. Erol Güngör tarafından takip edilmiştir. Aynı kürsüde, Turhan’ın öğrencisi olan Güngör, kültür kavramına ehemmiyet atfetmekle birlikte bilhassa tarihsel geçmişe odaklanmış ve Türklüğün tarihsel birikiminin modern milliyetçilik formundaki belirleyiciliğini ve önemini ön plana çıkarmıştır. Güngör, milletin tarihine odaklanırken “onu başka milletlerden ayırd eden özellikler” vurgusu yapmış, tarihsel süreçte Türk milletinin özgünlüklerini öne çıkarmıştır. Bu anlamda söz konusu kavramları hem cihanşümul bir biçimde akademik olarak, hem de Türklük bakımından yer yer bir yol gösterici edasıyla ele almayı başarmıştır.
Bu çalışma ile Türk düşünce hayatının iki önemli ismi olan Mümtaz Turhan ve Erol Güngör’ün bilim, akademi ve Türk milliyetçiliği bağlamındaki katkılarının mukayeseli bir çerçevede ele alınması amaçlamıştır. Her iki düşünür de Cumhuriyet dönemi Türkiye’sinde sosyal bilimlerin gelişimine yön vermiş; milliyetçilik fikrini duygusal tepkilerden ziyade bilimsel, kültürel ve ahlaki temeller üzerinde yeniden düşünmeye sevk etmiştir.
Mümtaz Turhan, Türkiye’de deneysel sosyal psikolojinin öncüsü olarak, toplumsal meselelerin çözümünde bilimsel zihniyetin merkezi rolünü vurgulamıştır. Onun yaklaşımında modernleşme, teknik ilerlemeden çok, zihniyet dönüşümü meselesidir. Turhan, kültür değişmelerini incelerken millî kimliğin korunmasını bilim karşıtlığıyla değil, bilimin doğru kavranmasıyla mümkün görmüş; bu yönüyle Türk milliyetçiliğine teorik bir derinlik kazandırmıştır. Turhan, Türk sosyal psikolojisinin kurucularındandır. Bilimi, toplumun gelişmesi için vazgeçilmez bir zihniyet meselesi olarak görmüştür. Eserlerinde, Batı’dan alınacak olanın körü körüne taklit değil, bilimsel yöntem ve düşünce disiplini olması gerektiğini savunmuştur. Milliyetçiliği romantik bir söylemden çıkarıp bilimsel ve kültürel temellere oturtma çabası Türk Milliyetçiliğine sağladığı önemli katkı olmuştur.
Erol Güngör ise Turhan’ın açtığı yolu, tarih, sosyoloji ve ahlak felsefesiyle zenginleştirerek sürdürmüştür. Güngör’ün çalışmaları, Türk milliyetçiliğini çağdaş toplum yapısı, demokrasi ve değerler sistemiyle birlikte ele alan bütüncül bir perspektif sunmaktadır. Milliyetçiliği bir kimlik savunusu yanında toplumsal düzen ve ahlaki sorumluluk meselesi olarak yeniden formüle etmiştir. Sosyal psikoloji, sosyoloji ve tarih bilgisini birleştirerek Türk milliyetçiliğini hem ahlaki hem de toplumsal bir değerler sistemi olarak ele almış, milliyetçiliği çağdaşlaşma ve demokrasiyle bağdaştırmış, sosyal bilimlerde yerli kavramlarla düşünme çabasını güçlendirmiştir.
Süreklilik ve farklılaşma ekseninde incelenen bu iki münevverden, Turhan’ın bilimsel metodolojiye yaptığı vurgu ile Güngör’ün kültürel ve ahlaki sentezi arasındaki ilişki, Türk sosyal bilimlerinde “yerli ama evrensel” bir düşünce geleneğinin imkânlarını göstermesi bakımından önemli olmuştur.
Mümtaz Turhan bilimsel zihniyetin temellerini atarken Erol Güngör, bu temeller üzerinde Türk milliyetçiliğini modern, ahlaki ve akademik bir çerçevede sistemleştirmiştir. Her ikisi de Türk düşünce hayatında bilimi ve milliyetçiliği birbirini dışlayan değil, tamamlayan unsurlar olarak ele alan isimler olarak öne çıkmıştır.
Çalışmada Mümtaz Turhan ve Erol Güngör; Türkiye’de bilimi, akademiyi ve Türk milliyetçiliğini birleştirmeye çalışan kalıcı bir düşünce çizgisinin temsilcileri olarak değerlendirilmeye çalışılmıştır. Prof. Dr. Mümtaz Turhan ve Prof. Dr. Erol Güngör’ün; modern Türk milliyetçiliğinin ana damarını teşkil eden kültür-gelenek ve tarih merkezli bir milliyetçilik anlayışının temsilcileri olarak farklı disiplinlerin bir arada olduğu bir çalışma ile okuyucuya tanıtılması hedeflenmiştir.
Türk Akademisi Siyasi Sosyal Stratejik Araştırmalar Vakfı (TASAV) olarak, Türk milletinin ekonomik, sosyal ve kültürel gelişimine katkı sağlama misyonumuz doğrultusunda, bu eserle Türkiye’nin kültür, eğitim ve bilim hayatına kalıcı bir değer katmayı, bu alandaki çok kapsamlı külliyata mütevazı de olsa katkı sağlamayı amaçladık.
Modern Türk milliyetçiliğinin gelişiminde önemli rol oynayan ve bir süreklilik de arz eden Ziya Gökalp, Mümtaz Turhan, Erol Güngör çizgisi, Türk milliyetçiliğinin özgün, birbirini takip eden ve tamamlayan formlarını temsil eden bir düşünsel nitelik taşımaktadır. Bu bağlamda 2024 yılında gerçekleştirdiğimiz “Vefatının 100. Yılında Ziya Gökalp: Hayatı, Eserleri, İlmi ve Fikri Mirası” konulu kapsamlı çalışmanın devamı mahiyetinde olan, değerli bilim insanı Doç. Dr. Coşkun ERDOĞAN’ın editörlüğünde; “Kültür Bilim Milliyetçilik Üçgeninde İki Münevver: Mümtaz Turhan ve Erol Güngör” başlıklı kitap çalışmasını gerçekleştirdik.
Eserin adında da vurgulanmak istendiği üzere Turhan da Güngör de Türkiye’de hem kültür hem de bilim hayatına önemli katkılar sunmuş ve milliyetçiliği bilimsel bir metotla ele alarak Türk milletine ufuk açmaya çalışmış iki önemli münevverdir. Dolayısıyla kültür, bilim ve milliyetçilik kavramları bu iki münevver için mutlak kesişim noktalarıdır.
Literatüre önemli katkı sunacağına inandığımız bu eser, alanında temayüz etmiş değerli bilim insanlarından oluşan güçlü bir akademik kadronun çok kıymetli bilimsel çalışmalarıyla hazırlanmıştır. Bu eserin hazırlanmasında bilimsel katkıları, akademik titizlikleri ve emekleri için Doç. Dr. Coşkun ERDOĞAN başta olmak üzere özveriyle çalışan tüm bölüm yazarlarına, ayrıca kitabın yayına hazırlanmasında katkı sağlayan TASAV çalışanlarına ve emeği geçen herkese ayrı ayrı teşekkür ediyorum. Kitabın okuyucu ve araştırmacılar için faydalı olmasını temenni ediyor, merhum Mümtaz Turhan ve Erol Güngör’ü rahmet ve saygıyla anıyorum.
İsmail Faruk AKSU
TASAV Başkanı
İÇİNDEKİLER
İsmail Faruk AKSU
Sunuş
Coşkun ERDOĞAN
Giriş
Mustafa MACİT
Mümtaz Turhan’ın Kültür Değişmeleriyle İlgili Görüşleri Bağlamında Popüler Kültürü ve Millî Kültür Politikalarını Yeniden Düşünmek
Mehmet AKGÜL
Mümtaz Turhan’ın Gözünden Atatürkçülük: İdeolojik Kördüğümden Bilimsel Çıkış Yolu Olarak Türkiye’nin “Millet Olma Davası”
Erdal YILDIRIM
Mümtaz Turhan’ın Türk Milliyetçiliğine Katkıları
Selçuk AYDIN
Mümtaz Turhan’ın Batılılaşma Anlayışı Üzerine Bir Değerlendirme
Erkan GÖKSU
Mümtaz Turhan’ın Kültür Değişmeleri Kuramı Çerçevesinde Türklerin İslamiyet’i Kabulü
Kemal BAKIR
Mümtaz Turhan’da Atatürk İlkeleri ve Modernleşme
Tevfik ERDEM
Soğuk Savaş Döneminin Son Aydını Erol Güngör
Şenol DURGUN
İhtilaftan İntisaba: Erol Güngör’ün Kültür ve Medeniyet Tasavvuru
Cengiz ŞAHİN
Erol Güngör’e Göre Ahlak Psikolojisi
Nuray KARACA
Erol Güngör Üzerinden Kimlik Algısı Üzerine Sosyolojik Bir Bakış
Ali AKSAÇ & Abdullah ÖZBOLAT
İslâm’ın Bugünkü Meselelerini Yeniden Düşünmek (Erol Güngör Perspektifinden Güncel Bir Okuma)
Erdal YILDIRIM
Erol Güngör’e Göre İslam’ın Bugünkü Meselelerinin Yapısal Sorunları
Gökberk YÜCEL
Erol Güngör’ün Milliyetçilik Tasavvurunda Mekân
Murat ŞAHİN
Erol Güngör’ün Görüş ve Düşüncelerinde Kültür ve Medeniyet Anlayışı
Rabia Aslıhan TÜRKMEN
Türk Modernleşmesinde Aydınların Demokratikleşme Sancıları: Erol Güngör’den Modernleşen Türk Aydınını Yeniden Okumak
Hasan ACER
Prof. Dr. Erol Güngör’e Dair Bibliyometrik Bir Analiz