GİRİŞ
Terörün Türkiye’ye maliyetinin en acısı şüphesiz yaşanan can kayıplarıdır. İnsan hayatının paha biçilmez bir değere sahip olduğu düşünüldüğünde, terörle mücadele sürecinde verilen şehitlerin, hayatını kaybeden vatandaşların ve etkisiz hale getirilen teröristlerin sebep olduğu beşeri maliyet, aslında terörün en acı tarafıdır. Bir insan ömrü için asla mali bir değer biçilemez. Ancak bir insanın yetişme sürecinde kendisine harcanan beslenme, eğitim, sağlık, giyim-kuşam, sosyal yaşam masrafları dikkate alındığında, en basit mali hesaplamayla bile can kayıplarının, ülke ekonomisine yüklediği ağır bedel ortaya çıkmaktadır.
Terör nedeniyle yaşanan can kayıplarına dair literatürde birçok çalışma mevcuttur. Bu çalışmalar detaylıca incelendiğinde terör olaylarından kaynaklanan ölüm maliyeti, 1988 yılında Cohen tarafından 2 milyon dolar, 1993 ve 1996 yıllarında Miller ve ark. tarafından sırasıyla 4.144 ve 4.380 milyon dolar, 2001 yılında Aos ve ark. tarafından 4.423 milyon dolar, 2004 yılında Cohen ve ark. tarafından 11.350 milyon dolar ve son olarak 2009 yılında McCollister ve ark. tarafından 8.982 milyon dolar olarak hesaplanmıştır. Bir kişinin ölüm maliyetinin 4,144-11,35 milyon dolar arasında değişiklik gösterdiği görülmektedir. Bununla birlikte terör olayları nedeniyle yaralanan kişilerin maliyeti, Sandler ve ark. tarafından 2009 yılında terör nedeniyle gerçekleşen bir ölüm maliyetinin 0,57'si olarak tahmin edilmiştir. Bu değer, Sandler ve ark. tarafından bileşik sakatlık ağırlığı olarak ifade edilmiştir (Sandler, et.al., 2009). Bu çalışmalar ışında Türkiye’de terörün beşeri maliyetlerini hesaplamak mümkündür. 2009 yılı verileri kapsamında terör nedeniyle ölen bir kişinin maliyeti 8.982 milyon dolar, yaralanan bir kişinin maliyeti ise 5.119 milyon dolar olarak baz alınmıştır.
Yapılan hesaplamalar sonucunda terörün toplam beşeri maliyeti 309.426 milyar dolar (ölüm + yaralanma) olarak hesaplanmıştır. Bu maliyetler içerisinde 124.175 milyar dolar ölüm maliyetini, 185.251 milyar dolar ise yaralanma maliyetini oluşturmaktadır. Buna ek olarak, savaşta yaralananların bakımının ailelere yüklenmesi de terörün maliyetleri arasında sayılmalıdır. Çünkü yaralanan kişinin bakımını üstlenen bireyler ülkenin üretimine katkı sağlayamamaktadır. Bu konuda yeterli veri olmaması nedeniyle hesaba dâhil edilememiştir.
2021 yılında polis ve sivil olmak üzere 75 (673.650), 2022 yılında 111 (997.002), 2023 yılında 63 (565.866), 2024 yılında ise 45 (404.190) kişi şehit olmuştur. Bu kapsamda 2021-2024 yılları içerisinde PKK’nın insan maliyeti, 2 milyar 640 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. 2021-2024 yılları arasında gerçekleşen saldırılar sonucunda 131 kişi yaralanmıştır. Yaralanan bir kişinin maliyeti 5.119 milyon dolardır. Bu kapsamda terör örgütü saldırıları sonucunda yaralanan kişilerin maliyeti 670,589 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.
Beşeri harcamaların yanı sıra en büyük harcama kalemi savunma giderleridir. Bu süreçte envantere katılan uçak, helikopter, tank, top, obüs, roket, çeşitli tüfek tipleri ve diğer askeri malzemeler, devlet bütçesi üzerinde ağır bir yük oluşturmaktadır. Ayrıca bu silah sistemlerinin kullanımı sırasında harcanan mühimmatların maliyeti de ekonomi üzerinde ağır bir yüktür. Tablo 2, Türkiye’nin yıllara göre savunma harcamalarını göstermektedir. Tablo 2 incelendiğinde, Türkiye’nin savunma harcamalarının PKK terörünün başladığı yıllardan itibaren çok hızlı bir artış gösterdiği görülmektedir. Öyle ki 1984 yılında sadece 2,2 milyar dolar olan savunma harcamalarının terörist başının yakalandığı yıl olan 1999 yılında yaklaşık 10 milyar dolar düzeyine çıktığı görülmektedir.
Terörist başının yakalanması sonrası terör örgütünün sözde ateşkes kararı alıp silahlı unsurlarını yurt dışına çıkarmaya başlamasıyla birlikte, savunma harcaması bir süre sabit kalsa da bu durum kalıcı olmamıştır. PKK, 2004’ten sonra, terör saldırılarına yeniden başlamış, buna karşılık güvenlik güçleri de operasyonlarına aralıksız bir şekilde devam etmiştir. Terör operasyonlarının artış göstermesi neticesinde, Türkiye’nin 2010-2019 yılları arasındaki savunma harcamalarında yaklaşık %86’lık bir artış yaşanmıştır. SIPRI verilerine göre, Türkiye, 2019 yılında 20.6 milyar dolar savunma harcaması yaparak, dünya sıralamasında 15’inci sırada yer almıştır. Türkiye’nin 2020 yılındaki savunma harcaması ise, terör örgütündeki gerilemeye paralel olarak 17.7 milyar dolara, dünya sıralaması ise 16’ya gerilemiştir. Stimson Çalışma Grubu’nun 2018 yılında hazırladığı “Terörizm Harcamaları” adlı raporda, ABD’de terörizm harcamalarının savunma harcamaları içerisindeki payı savaş yıllarında en çok %43 savaş olmayan yıllarda en az %13 olarak gerçekleşmiştir (Stimson, 2018). Bu çalışmadan yola çıkılarak Türkiye’nin terörizm harcamalarını hesaplayabilmek için 2013, 2014 ve 2015 yılları için %13 geri kalan yıllar için ise %43 oranında terörizm harcamaları yapıldığı varsayılmıştır. Yapılan hesaplama sonucunda savunma harcamalarındaki terör harcamaları düzeyinin 158.522 milyar dolar[1] olduğu sonucuna ulaşılmıştır. 2021 yılında 15,6 milyar dolar, 2022 yılında 10,6 milyar dolar, 2023 yılında 16 ve 2024 yılında 40,5 milyar dolar savunma harcaması yapılmıştır.
- Devamını okumak için tıklayınız.